ترجمهٔ کافکا: آنچه از در می‌گذرد

ترجمهٔ کافکا کار آسانی نیست، و دلیلش فقط جمله‌های بلند او نیست. مشکل اصلی این است که کافکا به عمد مبهم می‌نویسد. کلمه‌هایی که انتخاب می‌کند، در آلمانی چند لایه معنا دارند؛ و مترجم مجبور است یکی را انتخاب کند. هر انتخاب، یک کافکا می‌سازد و بقیه را پنهان می‌کند.

برای مثال، عنوان «Die Verwandlung» را در فارسی «مسخ» ترجمه کرده‌اند. «مسخ» در عربی و فارسی بار معنایی دینی و منفی دارد: تبدیل شدن به چیزی پست‌تر. اما واژهٔ آلمانی Verwandlung خنثی‌تر است؛ یعنی «دگرگونی». کافکا نگفته گرگور «مسخ» شد؛ گفته او «دگرگون» شد. تفاوت کوچکی است، اما کل نگاه ما به داستان را عوض می‌کند.

سه مسئلهٔ اصلی

مترجم کافکا با سه مسئله روبه‌روست. اول، ابهام: آیا باید واژه‌ای انتخاب کند که در فارسی هم چند معنا داشته باشد، یا معنای مورد نظرش را روشن کند؟ دوم، لحن: جمله‌های کافکا گاهی مثل گزارش اداری‌اند و گاهی مثل دعا. اگر مترجم همه را یک‌دست کند، داستان صاف می‌شود. سوم، طنز: بسیاری از طنزهای کافکا در انتخاب واژه‌های رسمی نهفته است؛ اگر مترجم آن‌ها را طبیعی کند، طنز از بین می‌رود.

به همین دلیل است که ترجمه‌های مختلف کافکا به فارسی، گاهی کاملاً متفاوت به نظر می‌رسند. یکی «محاکمه» را رمانی سیاسی می‌خواند، دیگری رمانی فلسفی، و سومی رمانی دربارهٔ زبان. هیچ‌کدام اشتباه نیستند؛ هر کدام بخشی از متن را روشن می‌کنند و بخشی را در سایه می‌گذارند.

نام‌ها و عنوان‌ها

عنوان «Der Process» را در فارسی «محاکمه» و در انگلیسی «The Trial» ترجمه کرده‌اند. اما واژهٔ Process در آلمانی هم به معنای «فرایند» است و هم «دادرسی». کافکا عنوان را با حرف بزرگ نوشته، انگار یک نام خاص است. در فارسی، «محاکمه» فقط یکی از این معناها را می‌آورد. مترجمی که «فرایند» را انتخاب کند، رمان را به سمت بوروکراسی می‌برد؛ مترجمی که «محاکمه» را انتخاب کند، به سمت گناه و مجازات.

همین مسئله در «Das Schloss» هم هست: «قصر» یا «قلعه»؟ قصر شکوه دارد، قلعه قدرت نظامی. کافکا هر دو را در ذهن داشت و هیچ‌کدام را انتخاب نکرد. مترجم ناچار است انتخاب کند.

ترجمه به‌عنوان خوانش

بهترین راه برای خواندن کافکا در ترجمه این است که بدانیم ترجمه یک خوانش است، نه یک نسخهٔ بی‌طرف. اگر می‌توانید، دو ترجمهٔ فارسی از یک رمان را کنار هم بگذارید و یک صفحه را مقایسه کنید. تفاوت‌ها به شما نشان می‌دهند که کجا متن ابهام دارد و کجا مترجم تصمیم گرفته.

و اگر آلمانی نمی‌دانید، نگران نباشید. کافکا خودش هم می‌دانست که خوانندگانش همیشه در ترجمه خوانده می‌شوند — حتی در پراگ، شهری که سه زبان در آن زندگی می‌کرد. شاید به همین دلیل نوشت که ادبیات، در نهایت، دربارهٔ چیزی است که در هیچ زبانی کامل گفته نمی‌شود.