شب‌های دفتر: کافکا و نوشتن به‌عنوان تمرین

کافکا از سال ۱۹۱۰ تا ۱۹۲۳ دفترهای روزانه نوشت؛ سیزده سال یادداشت، طرح، رؤیا، شکایت و جمله‌هایی که نیمه‌کاره رها شده‌اند. این دفترها نه خاطرات‌اند و نه اعتراف‌نامه. بیشتر شبیه کارگاه یک نجارند: چوب‌های تراشیده، براده‌ها، ابزارهایی که صاحبشان هنوز تصمیم نگرفته چه بسازد.

خواندن دفترها بعد از خواندن داستان‌ها، تجربهٔ عجیبی است. ناگهان می‌بینید که جمله‌های آشنای «مسخ» و «محاکمه» از کجا آمده‌اند: از شب‌هایی که کافکا پشت میز نشسته و به خودش گفته «بنویس، حتی اگر چیزی نداری».

نوشتن به‌عنوان تمرین روزانه

دفترها پر از جمله‌هایی است که به نظر می‌رسد نویسنده فقط می‌خواسته دستش را گرم کند. توصیف یک راه‌پله، خاطرهٔ یک معلم، طرحی برای داستانی که هرگز نوشته نشد. کافکا در دفترش می‌نویسد که نوشتن برای او نه انتخاب، بلکه ضرورت است؛ و این ضرورت، هر روز تمرین می‌خواهد.

من علاقهٔ ادبی ندارم؛ من از ادبیات ساخته شده‌ام، چیزی جز آن نیستم و نمی‌توانم باشم.

این جمله را اغلب به‌عنوان یک ادعای رمانتیک نقل می‌کنند، اما در بافت دفترها معنایی عملی‌تر دارد: کافکا می‌گوید هویت او و کارش یکی است. به همین دلیل، روزهایی که نمی‌نوشت، احساس می‌کرد وجود ندارد. دفترها جای ثبت همین ترس‌اند.

ترس، بیماری و کار

دفترهای سال‌های ۱۹۱۱ و ۱۹۱۲ پر از اشاره به کار دفتری است: ساعت‌ها، همکاران، رئیس، بیمهٔ کارگران. کافکا در روز برای یک شرکت بیمه کار می‌کرد و شب می‌نوشت. این دوگانگی، در دفترها به شکل شکایتی آرام ظاهر می‌شود: «امروز نتوانستم بنویسم» یا «خسته‌ام». جمله‌هایی که در ظاهر بی‌اهمیت‌اند، اما وقتی پشت سر هم می‌آیند، تصویری از یک زندگی تقسیم‌شده می‌سازند.

در سال ۱۹۱۷، وقتی بیماری سل تشخیص داده شد، لحن دفترها تغییر می‌کند. بیماری برای کافکا هم رنج بود و هم اجازه: بالاخره می‌توانست از دفتر کار مرخصی بگیرد و در روستا بنویسد. جمله‌های کوتاه زورائو، که در همین دوره نوشته شدند، میوهٔ همین تنهایی اجباری‌اند.

دفترها به‌عنوان اثر ادبی

ماکس برود، دوست و وصی کافکا، دفترها را پس از مرگ او منتشر کرد. کافکا در وصیت‌نامه‌اش خواسته بود که آثارش سوزانده شوند، اما برود این کار را نکرد — و ما امروز مدیون همان نافرمانی هستیم. با این حال، خواندن دفترها با آگاهی از این وصیت، حس عجیبی به متن می‌دهد: انگار داریم چیزی را می‌خوانیم که نویسنده نمی‌خواست کسی بخواند.

به همین دلیل، دفترها را نباید مثل رمان خواند. باید مثل یک کتاب مقدس کوچک خواند: چند صفحه در روز، با فاصله، و با اجازهٔ این‌که بعضی جمله‌ها را نفهمیم. کافکا خودش هم همهٔ آن‌ها را نمی‌فهمید.

از کجا شروع کنیم

اگر می‌خواهید دفترها را بخوانید، از سال‌های ۱۹۱۰ تا ۱۹۱۳ شروع کنید، بعد به سال ۱۹۱۷ و دورهٔ زورائو بروید. بخش‌های مربوط به سفرها را می‌توانید جداگانه بخوانید؛ آن‌ها بیشتر شبیه نامه‌اند تا یادداشت. و اگر ترجمهٔ فارسی در دسترس‌تان است، کنارش نسخهٔ آلمانی یا انگلیسی را هم باز کنید: بعضی جمله‌های کافکا در ترجمه کوتاه‌تر می‌شوند و همین کوتاهی، معنا را عوض می‌کند.

در نهایت، دفترها به ما چیزی نشان می‌دهند که داستان‌ها پنهان می‌کنند: کافکا نوشتن را بلد نبود، یاد می‌گرفت. و این، شاید تسلی‌بخش‌ترین چیزی است که یک نویسنده می‌تواند به خواننده‌اش بدهد.