هنرمند گرسنگی: آخرین درس کافکا

«هنرمند گرسنگی» آخرین مجموعه‌ای است که کافکا خودش برای چاپ آماده کرد؛ چهار داستان که در سال ۱۹۲۴، چند ماه پیش از مرگش، منتشر شد. داستان عنوان‌دار دربارهٔ مردی است که در قفس گرسنگی می‌کشد و مردم برای تماشای او پول می‌دهند. وقتی مد روز می‌گذرد، او را فراموش می‌کنند و در قفس می‌میرد.

این داستان را اغلب دربارهٔ هنرمند و جامعه خوانده‌اند: هنرمندی که برای هنرش زندگی می‌کند، اما جامعه فقط تا زمانی او را می‌خواهد که سرگرم‌کننده باشد. این خوانش درست است، اما کافکا همیشه یک لایهٔ دیگر هم دارد. در «هنرمند گرسنگی»، لایهٔ دوم دربارهٔ خودِ هنر است: آیا گرسنگی کشیدن هنر است، یا فقط نوعی لجبازی؟

قفس به‌عنوان صحنه

کافکا صحنه را با دقت یک نمایش‌نامه‌نویس می‌چیند: قفس، نی، ساعت، تابلوی اعلانات. هنرمند گرسنگی در قفس نشسته و مردم از بیرون نگاهش می‌کنند. این تصویر، کل رابطهٔ هنرمند و مخاطب را در یک قاب جمع می‌کند: کسی که درون قفس است، و کسانی که بیرون ایستاده‌اند و بلیت خریده‌اند.

نکتهٔ ظریف این است که هنرمند خودش قفس را انتخاب کرده. او می‌تواند غذا بخورد، اما نمی‌خواهد. کافکا این ارادهٔ منفی را جدی می‌گیرد: هنرمند نه به‌خاطر پول، بلکه به‌خاطر «هنر» گرسنه می‌ماند. و دقیقاً همین جاست که داستان تلخ می‌شود، چون هنر او چیزی جز محرومیت نیست.

تماشاگرانی که خسته می‌شوند

مردم در داستان سه بار تغییر می‌کنند: ابتدا کنجکاو هستند، بعد بی‌تفاوت، و در نهایت فراموش می‌کنند. کافکا این چرخه را بدون خشم روایت می‌کند. راوی توضیح نمی‌دهد که چرا مردم خسته شدند؛ فقط می‌گوید که خسته شدند. و این بی‌توضیحی، همان چیزی است که داستان را به یک طنز سیاه بدل می‌کند.

در پایان، مدیر سیرک قفس را به یک پلنگ می‌دهد. پلنگ زنده است، گوشت می‌خورد، و تماشاگران را دوباره جذب می‌کند. کافکا این صحنه را با جمله‌ای آرام تمام می‌کند: مردم دور قفس پلنگ جمع می‌شوند و نمی‌خواهند بروند. تضاد میان هنرمند گرسنه و پلنگ سیر، تصویر نهایی داستان است: جهان حیات را دوست دارد، نه هنر را.

سه داستان دیگر

«ژوزفین، خواننده» دربارهٔ خواننده‌ای است که ادعا می‌کند آوازش همه را نجات می‌دهد، اما صدایش شبیه سوت معمولی است. «یک تکلیف برای آکادمی» دربارهٔ میمونی است که انسان می‌شود و در سخنرانی‌اش می‌گوید آزادی را از دست داده. «اولین غم» دربارهٔ تراپیست جوانی است که نمی‌تواند غم خود را پیدا کند.

هر سه داستان، مثل «هنرمند گرسنگی»، دربارهٔ رابطهٔ یک موجود با مهارت خاصش هستند. کافکا در این مجموعه به پایان زندگی‌اش نزدیک بود و شاید به همین دلیل، سؤال اصلی‌اش ساده‌تر و بی‌رحمانه‌تر شده بود: وقتی مهارتت دیگر به کار نمی‌آید، تو چه هستی؟

چرا این مجموعه این‌قدر مهم است

«هنرمند گرسنگی» را باید خواند، چون کوتاه‌ترین راه ورود به جهان کافکاست: چهار داستان، بدون ابهام‌های رمان‌های بزرگ، با تصویرهایی که در ذهن می‌مانند. و باید خواند، چون آخرین کلمهٔ کافکا دربارهٔ هنر است. او در این داستان‌ها نه هنرمند را می‌ستاید و نه جامعه را محکوم می‌کند؛ فقط نشان می‌دهد که هر دو، به یک اندازه، گرفتار چیزی هستند که نمی‌فهمند.

و شاید مهم‌ترین جملهٔ مجموعه، همان جملهٔ هنرمند گرسنگی باشد: «من همیشه فقط یک چیز می‌خواستم: این‌که شما هنر گرسنگی کشیدن را بستایید.» این جمله، هم اعتراف است و هم اتهام. کافکا آن را در قفس، در حالی که دیگر کسی تماشا نمی‌کند، می‌نویسد.